Thành Kiến Hành Vi Trong Đầu Tư: 6 Cạm Bẫy Cần Lưu Ý

Nhiều nhà đầu tư cho rằng thành công trong đầu tư phụ thuộc hoàn toàn vào trí tuệ, kiến thức tài chính hoặc khả năng tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, hàng thập kỷ nghiên cứu đã chỉ ra rằng cảm xúc và tâm lý con người cũng đóng một vai trò quan trọng.

Ngay cả những nhà đầu tư giàu kinh nghiệm cũng có thể đưa ra quyết định sai lầm khi bị ảnh hưởng bởi sợ hãi, lòng tham hoặc sự tự tin thái quá. Những xu hướng tâm lý này được gọi là thành kiến hành vi, và việc nhận biết chúng có thể giúp nhà đầu tư hiểu rõ hơn cách cảm xúc tác động đến các quyết định đầu tư của mình.

Thành Kiến Hành Vi Là Gì?

Thành kiến hành vi là những khuôn mẫu tư duy có hệ thống có thể ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định. Chúng không nhất thiết là dấu hiệu của trí tuệ kém. Trên thực tế, những thành kiến này ảnh hưởng đến hầu hết mọi người vì chúng bắt nguồn từ tâm lý con người bình thường.

Con người thường dựa vào các phím tắt tinh thần khi đưa ra quyết định nhanh chóng hoặc trong điều kiện không chắc chắn. Mặc dù những phím tắt này có thể hữu ích, nhưng chúng cũng có thể góp phần tạo ra các thành kiến hành vi ảnh hưởng đến quyết định đầu tư.

Tại Sao Thành Kiến Hành Vi Lại Quan Trọng?

Về bản chất, thị trường tài chính được vận hành bởi con người. Do các quyết định đầu tư có thể bị ảnh hưởng bởi cảm xúc, kỳ vọng và nhận thức, các thành kiến tâm lý có thể tác động đến cả danh mục đầu tư cá nhân lẫn hành vi thị trường rộng lớn hơn.

Điều này giúp lý giải tại sao thị trường đôi khi trải qua các giai đoạn lạc quan quá mức, bán tháo hoảng loạn và bong bóng đầu cơ. Hiểu về tài chính hành vi cho phép nhà đầu tư nhận biết tốt hơn khi nào cảm xúc có thể đang ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định.

1.      Thành Kiến Tự Tin Thái Quá

Nhiều nhà đầu tư đánh giá quá cao kiến thức, khả năng dự báo hoặc kỹ năng của mình. Sau khi có một vài khoản đầu tư thành công, người ta dễ dàng tin rằng thành công trong tương lai là điều chắc chắn.

Sự tự tin thái quá có thể khiến nhà đầu tư:

• Giao dịch quá thường xuyên
• Chấp nhận rủi ro quá mức
• Bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo
• Tập trung quá nhiều vào một số ít khoản đầu tư

Nhận thức được sự không chắc chắn có thể giúp nhà đầu tư tránh trở nên tự tin thái quá sau các giai đoạn hoạt động mạnh.

2.      Tâm Lý Sợ Thua Lỗ

Nghiên cứu cho thấy người ta thường cảm nhận nỗi đau từ thua lỗ mạnh mẽ hơn niềm vui từ những khoản lợi nhuận tương đương. Kết quả là, các nhà đầu tư có thể không muốn bán các khoản đầu tư thua lỗ vì làm như vậy buộc họ phải thừa nhận khoản lỗ đó.

Tâm lý sợ thua lỗ có thể khiến nhà đầu tư:

• Duy trì các vị thế thua lỗ quá lâu
• Tránh thực hiện các điều chỉnh danh mục cần thiết
• Trở nên quá thận trọng sau khi gặp thất bại

Nhận thức rằng thua lỗ có thể xảy ra là một phần quan trọng trong việc duy trì phương pháp đầu tư kỷ luật.

3.      Thành Kiến Xác Nhận

Con người tự nhiên có xu hướng ưa chuộng thông tin ủng hộ những niềm tin sẵn có của họ. Xu hướng này được gọi là thành kiến xác nhận.

Ví dụ, một nhà đầu tư lạc quan về một công ty có thể chỉ tập trung vào các tin tức tích cực trong khi bỏ qua thông tin thách thức quan điểm của họ. Thành kiến xác nhận có thể khiến việc đánh giá khách quan các rủi ro và điều kiện thị trường đang thay đổi trở nên khó khăn. Chủ động xem xét thông tin thách thức quan điểm hiện có có thể giúp giảm ảnh hưởng của thành kiến xác nhận.

4.      Tâm Lý Bầy Đàn

Con người là sinh vật xã hội và thường cảm thấy thoải mái hơn khi đi theo đám đông. Trên thị trường tài chính, xu hướng này có thể khiến nhà đầu tư mua tài sản chỉ vì mọi người xung quanh có vẻ đang làm điều tương tự.

Tương tự, sự sợ hãi lan rộng có thể kích hoạt làn sóng bán tháo hoảng loạn trong các đợt suy giảm thị trường. Lịch sử đã cho thấy rằng các giai đoạn lạc quan và bi quan thái quá đôi khi có thể dẫn đến bong bóng và sự sụt giảm mạnh của thị trường.

5.      Thành Kiến Gần Đây

Nhiều nhà đầu tư đặt quá nhiều tầm quan trọng vào các sự kiện gần đây và giả định rằng các xu hướng hiện tại sẽ tiếp tục vô thời hạn. Ví dụ, sau một thị trường tăng mạnh, nhà đầu tư có thể trở nên quá lạc quan và cho rằng giá sẽ tiếp tục tăng.

Tương tự, sau một đợt sụt giảm thị trường mạnh, một số nhà đầu tư có thể tin rằng tình hình sẽ không bao giờ cải thiện. Thành kiến gần đây có thể khiến nhà đầu tư mất đi cái nhìn về các xu hướng dài hạn và chu kỳ thị trường trong lịch sử.

6.      Thành Kiến Neo Đậu

Thành kiến neo đậu xảy ra khi nhà đầu tư gắn bó quá mức với một con số hoặc điểm tham chiếu cụ thể. Ví dụ, một nhà đầu tư mua cổ phiếu ở mức £100 có thể từ chối bán ở mức £80 vì họ vẫn tập trung vào giá mua ban đầu.

Tuy nhiên, thị trường không biết và không quan tâm đến mức giá mà một nhà đầu tư cá nhân đã vào lệnh. Các quyết định đầu tư thường hiệu quả hơn khi dựa trên thông tin hiện tại thay vì các điểm tham chiếu lịch sử.

Thành Kiến Hành Vi Trong Thực Tế: Bong Bóng Dot-Com

Vào cuối những năm 1990, sự hưng phấn xung quanh các công ty internet đã khiến nhiều nhà đầu tư ngày càng lạc quan. Tâm lý bầy đàn khuyến khích nhà đầu tư đi theo đà tăng của thị trường, trong khi sự tự tin thái quá và thành kiến xác nhận củng cố kỳ vọng rằng định giá công nghệ có thể tiếp tục leo thang.

Khi giá tăng, chính hiệu suất đó đã thu hút thêm sự chú ý của nhà đầu tư, tạo ra một vòng xoáy trong đó sự lạc quan và định giá tăng cao liên tục củng cố lẫn nhau. Khi kỳ vọng cuối cùng được chứng minh là không thực tế, nhiều cổ phiếu công nghệ đã trải qua đợt sụt giảm mạnh.

Nhà Đầu Tư Có Thể Kiểm Soát Thành Kiến Hành Vi Như Thế Nào?

Thành kiến hành vi không thể được loại bỏ hoàn toàn, nhưng nhà đầu tư có thể thực hiện các bước để giảm bớt ảnh hưởng của chúng. Một số phương pháp phổ biến bao gồm:

• Tuân theo một kế hoạch đầu tư có cấu trúc
• Đa dạng hóa trên các tài sản và lĩnh vực khác nhau
• Xem xét các quyết định một cách khách quan
• Tìm kiếm các quan điểm thách thức ý kiến hiện có
• Tập trung vào mục tiêu dài hạn thay vì những biến động thị trường ngắn hạn

Những thói quen này có thể giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định cân bằng hơn trong cả các giai đoạn lạc quan lẫn sợ hãi.

Kết Luận

Đầu tư thành công không chỉ bị ảnh hưởng bởi kiến thức tài chính mà còn bởi tâm lý. Thành kiến hành vi ảnh hưởng đến nhà đầu tư ở mọi cấp độ kinh nghiệm và đôi khi có thể dẫn đến các quyết định cảm tính mâu thuẫn với mục tiêu dài hạn.

Mặc dù những thành kiến này không thể được loại bỏ hoàn toàn, nhưng việc nhận biết chúng có thể giúp nhà đầu tư xây dựng sự kỷ luật cao hơn, thách thức các giả định của bản thân và đưa ra quyết định cân bằng hơn. Cuối cùng, hiểu về hành vi con người có thể quan trọng không kém so với hiểu về chính thị trường tài chính.