Vì sao mức nợ chính phủ lại quan trọng đối với thị trường

Nợ chính phủ đã trở thành một trong những chỉ báo kinh tế vĩ mô được theo dõi sát sao nhất trên các thị trường toàn cầu. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, đại dịch và giai đoạn chi tiêu tài khóa cao, nhiều nền kinh tế hiện đang gánh mức nợ công lớn hơn đáng kể so với một thập kỷ trước.

Việc chính phủ vay nợ có thể hỗ trợ sự ổn định và tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong giai đoạn suy thoái. Tuy nhiên, các nhà đầu tư cũng theo dõi chặt chẽ ý nghĩa của việc nợ gia tăng đối với nguồn cung trái phiếu, lãi suất, tỷ giá và niềm tin tổng thể vào định hướng chính sách của một quốc gia.

Giải thích về nợ chính phủ

Nợ chính phủ tích lũy khi chi tiêu công vượt quá nguồn thu thuế theo thời gian. Để tài trợ cho khoản chênh lệch này, chính phủ phát hành trái phiếu như tín phiếu Kho bạc, trái phiếu trung hạn và dài hạn của Mỹ, hoặc trái phiếu chính phủ Anh (gilts). Các nhà đầu tư như quỹ hưu trí, công ty quản lý tài sản và ngân hàng trung ương mua các trái phiếu này và nhận lãi suất đổi lại.

Nợ thường được đánh giá bằng tỷ lệ nợ trên GDP, so sánh tổng nợ công với quy mô nền kinh tế. Câu hỏi then chốt không phải là nợ “cao” hay “thấp”, mà là liệu nó có thể quản lý được so với sản lượng kinh tế hỗ trợ nó hay không.
Nợ thường được đánh giá bằng tỷ lệ nợ trên GDP, so sánh tổng nợ công với quy mô nền kinh tế. Câu hỏi then chốt không phải là nợ “cao” hay “thấp”, mà là liệu nó có thể quản lý được so với sản lượng kinh tế hỗ trợ nó hay không.

Những con số thị trường đang theo dõi

Trên toàn cầu, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính nợ công đã tăng lên khoảng 93% GDP toàn cầu vào năm 2023, cao hơn khoảng 9 điểm phần trăm so với trước đại dịch.

Nợ liên bang Mỹ theo tỷ lệ phần trăm GDP

Nguồn: Ngân hàng Dự trữ Liên bang St. Louis; Văn phòng Quản lý và Ngân sách Hoa Kỳ qua FRED®

Tại Mỹ, dữ liệu từ TreasuryDirect cho thấy tổng nợ công đạt khoảng 39,0 nghìn tỷ USD tính đến ngày 19 tháng 3 năm 2026. Tại Nhật Bản, nợ chính phủ vẫn nằm trong nhóm cao nhất thế giới, với tỷ lệ nợ trên GDP khoảng 250% trong những năm gần đây, theo Bộ Tài chính Nhật Bản.

Mức nợ cao tự thân không tự động gây ra khủng hoảng. Thị trường thường chú ý nhiều hơn khi vay nợ tăng nhanh hơn tăng trưởng kinh tế, hoặc khi kế hoạch chính sách nhằm ổn định nợ trở nên không rõ ràng.

Vì sao nợ có thể đẩy lợi suất tăng cao

Khi chính phủ vay nhiều hơn, họ thường phát hành nhiều trái phiếu hơn. Nếu nhu cầu của nhà đầu tư không tăng tương ứng với nguồn cung, lợi suất có thể phải tăng để thu hút người mua.

Động lực cung này ngày càng trở nên quan trọng trong những năm gần đây. OECD ước tính các chính phủ và doanh nghiệp sẽ vay khoảng 29 nghìn tỷ USD từ thị trường trái phiếu toàn cầu vào năm 2026, tăng khoảng 17% so với mức năm 2024. Riêng vay nợ của chính phủ trung ương trong các nền kinh tế OECD dự kiến đạt khoảng 18 nghìn tỷ USD vào năm 2026.

Lợi suất trái phiếu dài hạn phản ánh kỳ vọng về lãi suất chính sách trong tương lai và phần bù bổ sung mà nhà đầu tư yêu cầu khi nắm giữ kỳ hạn dài, được gọi là phần bù kỳ hạn (term premium). Khi khối lượng phát hành lớn hoặc rủi ro tài khóa gia tăng, phần bù này có thể tăng lên, khiến lợi suất dài hạn duy trì ở mức cao ngay cả khi ngân hàng trung ương không thắt chặt chính sách.

Ý nghĩa của nợ và lợi suất cao đối với thị trường

Mức vay nợ cao hơn của chính phủ có thể ảnh hưởng đến nhiều thị trường tài chính:

Thị trường trái phiếu

Khối lượng phát hành lớn hơn và sự bất ổn tài khóa có thể đẩy lợi suất tăng và làm gia tăng biến động. Vì lợi suất chính phủ là chuẩn tham chiếu cho toàn bộ nền kinh tế, việc lợi suất tăng thường kéo theo chi phí vay cao hơn cho hộ gia đình và doanh nghiệp.

Thị trường cổ phiếu

Lợi suất cao hơn làm tăng tỷ lệ chiết khấu, giảm giá trị hiện tại của lợi nhuận trong tương lai. Điều này có thể gây áp lực lên định giá cổ phiếu, đặc biệt khi lợi suất tăng mạnh hoặc khi độ nhạy với tăng trưởng cao.

Thị trường tiền tệ

Phản ứng của thị trường ngoại hối có thể khác nhau. Lợi suất cao hơn có thể thu hút dòng vốn và hỗ trợ đồng tiền trong ngắn hạn. Nhưng nếu nhà đầu tư nghi ngờ về tính bền vững tài khóa, niềm tin có thể suy yếu và đồng tiền có thể giảm giá.

Một ví dụ rõ ràng xảy ra tại Anh vào tháng 9 năm 2022, khi các kế hoạch tài khóa cho thấy mức vay cao hơn nhiều đã đi kèm với sự tăng mạnh của lợi suất trái phiếu chính phủ và đồng bảng Anh giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ.

Khi nợ cao ít gây tác động hơn

Bối cảnh là yếu tố quan trọng. Nhà đầu tư sẽ xem xét liệu nợ có:

• được phát hành bằng đồng nội tệ,
• phân bổ trên các kỳ hạn dài,
• được hỗ trợ bởi các thể chế đáng tin cậy, và
• được hậu thuẫn bởi triển vọng kinh tế vững chắc.

Các quốc gia vay chủ yếu bằng nội tệ thường ít chịu rủi ro chênh lệch tiền tệ đột ngột. Một yếu tố quan trọng khác là mối quan hệ giữa lãi suất và tăng trưởng kinh tế: khi chi phí vay tăng nhanh hơn tăng trưởng, việc ổn định nợ trở nên khó khăn hơn. Đây là lý do tại sao thị trường phản ứng mạnh hơn khi nợ tăng trong môi trường lãi suất cao.

Kết luận

Mức nợ chính phủ quan trọng vì nó định hình nguồn cung trái phiếu, ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và cuối cùng tác động đến lãi suất trên toàn bộ nền kinh tế. Lợi suất cao hơn có thể làm tăng chi phí vay, gây áp lực lên định giá cổ phiếu và ảnh hưởng đến biến động tiền tệ.

Nợ không cần đạt mức cực đoan mới ảnh hưởng đến thị trường. Điều mà nhà đầu tư quan tâm là xu hướng: liệu nợ có tăng nhanh hơn tăng trưởng kinh tế hay không và liệu các nhà hoạch định chính sách có kế hoạch đáng tin cậy để duy trì tính bền vững trong dài hạn hay không.